22 czerwca w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie – siedzibie Biblioteki Narodowej – odbył się finał konkursu historycznego dla młodzieży „Zbiorowy portret stulecia”, organizowanego przez Fundację Ośrodka KARTA. Partnerem i fundatorem przedsięwzięcia była Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności.
Wydarzenie zorganizowano z okazji 100. rocznicy powstania „Deklaracji Podziwu i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych” z 1926 roku, podpisanej przez blisko 1,3 miliona obywateli II Rzeczypospolitej. Ten wyjątkowy gest był wyrazem silnych więzi łączących Polskę i USA już sto lat temu. Dziś, dzięki portalowi Polska1926.pl, dokument stał się inspiracją do odkrywania zarówno historii polsko-amerykańskiej relacji, jak i losów jego sygnatariuszy. Dzięki partnerom projektu – cyklowi reportaży TVN oraz kampanii PKP – Deklaracja spotyka się coraz większym zainteresowaniem.
Konkurs skierowany był do młodzieży starszych klas szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Uczestnicy mieli za zadanie poznać historię osób, które podpisały Deklaracji, odtworzyć ich losy i przedstawić je w nowoczesnej formie. Do finału zakwalifikowano pięć zespołów wyłonionych przez jury pod przewodnictwem Zbigniewa Gluzy, założyciela Fundacji Ośrodka KARTA.
Galę finałową poprowadziła Monika Tomasik z TVN. Uroczystość otworzył dr Tomasz Makowski, Dyrektor Biblioteki Narodowej, podkreślając szczególne znaczenie miejsca, w którym odbywa się wydarzenie – instytucji stojącej na straży narodowego dziedzictwa i pamięci historycznej, co w naturalny sposób wpisuje się w ideę upamiętniania Deklaracji.
W wydarzeniu uczestniczyła także Stephanie E. Holmes, Zastępczyni Szefa Misji Ambasady USA w Polsce, która podkreśliła znaczenie trwałość relacji polsko-amerykańskich. Zwróciła uwagę, że zaangażowanie młodzież pokazują, iż więzi między oboma krajami nie są jedynie elementem dyplomacji, lecz mają głębokie zakorzenienie w doświadczeniach ludzi i wspólnej historii.
Jerzy Koźmiński, Prezes Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i były Ambasador RP w USA (1994–2000), przypomniał historię sprzed 30 lat odnalezienia Deklaracji, która przez lata pozostawała zapomniana w zbiorach Biblioteki Kongresu. Jak zaznaczył, dokument ten, służąc wzmacnianiu relacji polsko-amerykańskich, odegrał także istotną rolę w procesie starań o wejście Polski do NATO. Zwracając się do uczestników konkursu, powiedział: „Wasze prace pokazują, że historia przestaje być abstrakcją z podręcznika, a staje się opowieścią o konkretnych miejscach ludziach i ich decyzjach”.
O symbolicznym i edukacyjnym znaczeniu projektu mówiła także prof. Grażyna Czetwertyńska z Fundacji Kościuszkowskiej Polska, podkreślając, że Deklaracja pozostaje ważnym mostem łączącym pokolenia. Na pamiątkę przekazała uczestnikom facsimile pierwszego tomu Deklaracji.
Nagrodę główną zdobyli uczniowie ze Szkoły Podstawowej nr 4 w Lublińcu za projekt „Człowiek wielu talentów – historia Józefa Gorgosza”, doceniony za wysoki poziom badań archiwalnych i twórcze wykorzystanie narzędzi AI. Nagrodzony zespół spędzi jesienią kilka dni w Waszyngtonie, gdzie odwiedzi Bibliotekę Kongresu. Nagrodę specjalną otrzymała rodzinna grupa z Poznania za film „Mój ślad. Historia Szymona Matuszka”. Wyróżnienia trafiły również do zespołów z Brodnicy, Drużbic i Wieruszowa. Dyplomy i gratulacje laureatom przekazali Zbigniew Gluza, Jerzy Koźmiński oraz Grażyna Czetwertyńska.
Uroczystość zakończyła rozmowa z autorami prac prowadzona przez Paulinę Chacińską-Wysotę z TVN oraz Jacka Kadaja – filmowca i członka jury specjalizującego się w produkcji filmowej. Uczestnicy spotkania byli zgodni, że nowe technologie mogą skutecznie wspierać opowiadanie historii, nie zastępując przy tym wrażliwości, kreatywności i autentyczności młodych twórców. Jak zauważył jeden z uczestników konkursu: „Dzięki technologii historia przestaje być daleka — możemy ją opowiadać po swojemu i sprawiać, żeby ożywała.”
Dla Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności udział w projekcie był ważnym elementem wspierania edukacji i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Sto lat temu ponad milion Polaków wyraziło przyjaźń wobec Stanów Zjednoczonych. Dziś młode pokolenie na nowo odczytuje ten gest, pokazując, że pamięć o przeszłości służy budowaniu przyszłości.
Pełna lista laureatów oraz nagrodzone projekty dostępne są na portalu Polska1926.pl.
Organizatorem konkursu jest Fundacja Ośrodka KARTA, a fundatorem – Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności w ramach programu „Szkoła Ucząca Się”. Partnerami finału są Biblioteka Narodowa, Fundacja Kościuszkowska oraz American Councils for International Education. Patronat medialny objął TVN, a akcję wspiera PKP.
